Świnoujście - Zabytki na wyspie Uznam – Fort Anioła czyli Fort II

O samym Forcie Anioła i pochodzeniu jego nazwy.

Fort Anioła był jedną z czterech fortalicji stanowiących kręgosłup pruskiej Twierdzy Morskiej Świnoujście zbudowanej na zlecenie pruskiego króla Frederyka Wilhelma IV. Fort przeznaczony do obrony zachodniego kompleksu fortyfikacyjnego od strony lądu został wzniesiony jako punkt artyleryjsko – obserwacyjny dla piechoty. Wraz z Fortem Zachodnim tworzył umocnienia lewobrzeżnej Świny zabezpieczając zaplecze morskiej twierdzy. Posiadał stałe łącza z prawobrzeżną fortyfikacją tzw. Twierdzą Portową, która nie zachowała się do dnia dzisiejszego zniszczona po wybuchu i rozbiórce w latach 70-tych ubiegłego wieku w ramach prac związanych z rozbudową portu.

Fort ma charakterystyczną, najciekawszą ze wszystkich trzech zachowanych zabudowań obronnych konstrukcję architektonicznie nawiązującą do słynnego rzymskiego Mauzoleum Hadriana, czyli Zamku św. Anioła późniejszej siedziby papieskiej. Uroku budowli dodaje krenelaż czyli blanki niczym ze średniowiecznego zamku w postaci zwieńczenia murów i baszty tzw. zębami.

Został wzniesiony na planie pięcioboku jako wieżowy fort redutowy otoczony fosami oraz dwoma wałami ziemnymi z drogą wjazdową prowadzącą przez groblę i pomost zwodzony. 

Sama konstrukcja reduty składającej się z trzech kondygnacji zwieńczona była basztą obserwacyjną. Ponadto dodatkowe funkcje obronne spełniała ufortyfikowana, potężna brama wjazdowa otoczona wysokim murem z otworami strzelniczymi oraz podziemne remizy i schrony amunicyjne wkomponowane w wewnętrzne jego obwałowania.

Załogę fortu stanowiło ok. 100 żołnierzy pruskich. 

Bojowe właściwości fortalicji zapewniała artyleria lokowana na okalających wałach oraz w kazamatach, a w samej trzykondygnacyjnej budowli piechota z bronią ręczną stacjonująca na parterze oraz - na piętrach i tarasie wieży obserwacyjnej - lekka artyleria polowa. Bardzo ciekawy był sam sposób transportu armat wraz z amunicją na wyższe kondygnacje, odbywało się to przy użyciu wyciągarek linowych przez specjalnie do tego celu wydrążone i przystosowane owalne otwory w stropach.

Historia Fortu Anioła

Decyzję o budowie stałych fortyfikacji Twierdzy Morskiej podjęto już w 1846 roku ale realizacja projektu została wstrzymana na skutek duńskiej blokady portu Świnoujście. Prace rozpoczęto dwa lata później w 1848 roku przystępując do realizacji pierwszej fortyfikacji obronnej u ujścia Świny.

Zachodni warowny kompleks obronny miała tworzyć artyleryjska forteca nadbrzeżna (Fort Zachodni) położona w północnej części ujścia Świny oraz bardziej na południe zlokalizowana fortalicja przeznaczona dla piechoty lądowej tzw. Werk II czyli Fort Anioła.

Na plac budowy przybył wówczas sam król pruski a miasto uzyskało obsadę stałego garnizonu wojskowego. W trakcie prac budowlanych poczynając od 1854 roku aż do roku 1858 wzniesiono warowną, rotundową budowlę wyposażoną w dookoła umieszczone otwory strzelnicze dla lekkich dział i broni ręcznej oraz do 1863 roku otaczające ją wały o narysie pentagonalnym i podwójną fosę wodną. Następnie w forcie obsadzony został batalion II-go Regimentu Grenadierów.

W latach 1870-1880 fortalicja została wzbogacona o 3 kazamaty dla dział polowych, schron dla kanonierów oraz magazyn amunicyjny, a załogę stanowili piechurzy i artylerzyści w sile kompanii około 100 ludzi.

Pod koniec XIX wieku przed I wojną światową fortalicję zelektryfikowano, wyposażono w łączność telegraficzną i telefoniczną oraz doprowadzono do niej linię kolejki wąskotorowej łącząca obiekt  z innymi fortyfikacjami twierdzy. Dokonano jej przebudowy dodając dwa trawersy z remizami działowymi dla karabinu maszynowego i obserwacyjne. Obsługę Fortu pełnił w tym okresie 34 Regiment Piechoty. Fort zmienił też swoje przeznaczenie stając się punktem dowodzenia co skutkowało utratą jego dotychczasowej roli obronnej.

W okresie międzywojennym z racji przestarzałej konstrukcji i wyposażenia fortyfikacja pełniła funkcje zaplecza i pomocniczego obiektu koszarowego.

Niedługo przed wybuchem wojny przejęta przez niemiecką marynarkę została zmodernizowana i doposażona w urządzenia radarowe oraz nadbudowaną na baszcie stację radiolokacyjną, której fragmenty przetrwały do dnia dzisiejszego.  Przystosowany do pełnienia funkcji obserwacji powietrznej, obstalowany przez kompanie obserwacyjno-meldunkową fort stał się stanowiskiem dowodzenia obrony przeciwlotniczej miasta Świnoujście.  Na bazie doświadczeń I wojny światowej fortyfikacja została przystosowana również na wypadek ataku bronią chemiczną poprzez montaż pancernych okryw okiennych i gazoszczelnych drzwi.


W czasie II wojny światowej fort został unowocześniony w oparciu o najnowocześniejsze zdobycze cywilizacyjne takie jak centralne ogrzewanie czy łączność radiową.

Po  zakończeniu działań wojennych został przejęty przez wojska sowieckie spełniając rolę posterunku obserwacyjnego i punktu łączności z okrętami bałtyckiej Floty Radzieckiej.

 Z tego okresu w forcie zachowało się jeszcze wiele elementów wyposażenia radiostacji radzieckiej.

Najdłużej ze wszystkich fortów wykorzystywany przez armię radziecką został przekazany władzom miasta dopiero w 1992 roku.

Fort Anioła dzisiaj

Obecnie fort jest wydzierżawiony i udostępniony dla zwiedzających od 2004 roku. Ten wspaniały pomnik architektury spełnia ważną rolę przekaźnika wiedzy historycznej i kulturowej z trzech kolejnych okresów stacjonowania tu wojska pruskiego, niemieckiego i radzieckiego.

Odrestaurowany po renowacji przez Towarzystwo Miłośników Fortu Anioła w Świnoujściu jest zabytkiem historycznym ocalonym od zapomnienia i przywracanym sukcesywnie do dawnej świetności stając się widomym muzeum architektury militarnej i namacalną lekcją historii.

W forcie możemy się zapoznać z nieustannie wzbogacaną o kolejne zdobycze wystawą materiałów archiwalnych i eksponatów nawiązujących do dziejów twierdzy jak i samego portu Świnoujście.

Poza zwiedzaniem zabytkowych zabudowań i pomieszczeń oraz stałej wystawy prezentującej m.in. eksponaty związane z II wojną światową dodatkowo w forcie zobaczymy salę oręża wikingów, w której zrobimy sobie zdjęcie przebrani za groźnego Skandynawa oraz salę z wytworami ze szkła.

Ponadto można tu podziwiać wystawy fotografii, rzeźby i malarstwa współczesnego oraz uczestniczyć w odbywających się na jego terenie rozlicznych koncertach, wieczorach poezji oraz tańcach ognia wykonywanych przez grupy Aubrieta. Najciekawszy jednak wydarzeniem są organizowane tu pokazy walk rycerstwa średniowiecznego.

Dodatkowo fort oferuje też zajęcia na strzelnicy gdzie spróbujemy swoich sił w strzelaniu z łuku, broni pneumatycznej, procy, rzucając toporem lub młotem. Możemy również rozpalić ognisko lub rozstawić grill w blasku świec i rozkoszować się chwilą będąc w murach, które były świadkami ważnych zdarzeń historycznych. Wszystkie te atrakcje są jednak dodatkowo odpłatne.

Fort mieści się na ul. Jachtowej.

Świnoujście - Zabytki na wyspie Uznam – Fort Zachodni czyli Fort IV

Fort Zachodni


Zachodni Fort Artyleryjski (niem. Westbatterie) jest jednym z dwóch obok Fortu Anioła zlokalizowanych na wyspie Uznam dzieł fortecznych stanowiących trzon pruskiej Twierdzy Morskiej Świnoujście (niem. Festung Swinemünde). Usytuowana u ujścia Świny fortalicja przeznaczona była  do brony portu oraz szlaku żeglownego przed atakami floty nieprzyjacielskiej.

Wzniesiona w latach 1856-61 początkowo jako niewielka reduta artyleryjska, zmodernizowana i rozbudowana w latach 1878-87 do ciężkiej, otoczonej fosą nadbrzeżnej baterii wchodziła razem z Fortem Anioła w skład zachodniego kompleksu warownego.

Schleswig Holstein w 1939 roku

Fort jest ściśle powiązany z naszą niedawną historią, to właśnie stąd po krótkim postoju w dniu 24 sierpnia 1939 roku o godz. 11: 00 wyruszył złożyć wizytę na zaproszenie senatu Wolnego Miasta Gdańska pancernik "Schleswig Holstein" ostrzeliwując 1 września o godzinie 4:45 Westerplatte, a tym samych rozpoczynając wybuch II wojny światowej.

Historia Fortu Zachodniego tzw. Baterii Henningsen’a. 

wejście do Fortu

Geneza powstania fortu ma swój bezpośredni związek z przebiegiem wojny 30-letniej kiedy to dla osłony połączeń wodnych przed oddziałami szwedzkimi wzniesiono szańce strzegące ujścia Piany (Peenemünde) i Świny (Świnoujście). Po odbiciu terenów z rąk szwedzkich oraz przyjęciu postanowień traktatu sztokholmskiego z 1720 roku wojska pruskie przejęły obszary przy ujściu Odry do Bałtyku.

Następnie zgodnie z decyzją z 1846 roku o umocnieniu zabudowań obronnych do 1861 obok artyleryjskich baterii nadbrzeżnych powstały fortalicje. Od 1848 roku oficerem odpowiedzialnym za budowę twierdzy warownej był kapitan Eickstädt z Korpusu Inżynierów.

Twierdza Morska Świnoujście z czterema fortami

Na początku wybudowano fort tzw. Werk I o narysie lunety później przemianowany na Fort II, następnie rozpoczęto budowę w 1854 roku redutowej fortyfikacji obronnej dla piechoty – Fortu Anioła. Fort Zachodni był wznoszony równolegle z Fortem Wschodnim Gerharda (niem. Ostbatterie) od 1856 roku z przeznaczeniem dla artylerii nadbrzeżnej. 

Cztery ufortyfikowane zabudowania obronne: dwa nadmorskie oraz dwa obrony lądowej i dowodzenia wraz z systemem szańców dla piechoty oraz tzw. lunet tworzyły kompleks lądowych umocnień wokół ujścia Świny. Zgodnie z pruską nomenklaturą kompleks ten od 1863 roku określano mianem twierdzy morskiej III rangi tym samym zaliczając Świnoujście do samodzielnych jednostek obronnych. 

makieta Fortu Zachodniego

Fort Zachodni garnizonowy otoczony wspólną fosą z Fortem Anioła pełnił funkcję lewobrzeżnej artyleryjskiej twierdzy obronnej. Wzniesiony na planie kwadratu jako jednokondygnacyjna reduta, wzmocniony został wałem ziemnym oraz murowanymi skrzydłami.

Niedługo po ukończeniu budowy nadbrzeżna fortalicja zachodnia miała stawić czoła konfliktowi zbrojnemu z Danią.
Wtedy to w Świnoujściu stacjonował stały kontyngent wojska składający się z regimentów grenadierów i piechoty oraz baterii artyleryjskiej, a na wyposażeniu pruskiej załogi poza ciężkimi działami pojawiła się szybkostrzelna o dużym zasięgu ognia broń gwintowana.
Fort miał już wówczas połączenie telegraficzne z Berlinem. To tu ze świnoujskiego portu ówczesnej głównej bazy pruskiej floty na Bałtyku wypłynęły okręty wojenne by stoczyć wygraną bitwę morską z duńską flotą. Zarówno blokada portu przez duńską armadę w 1864 roku, jak i w 1870 roku przez flotyllę francuską nie przyniosły pożądanego efektu i żadnej z tych armii nie udało się wpłynąć do ufortyfikowanego portu Świnoujście, odpierającego skutecznie kolejne ataki okrętów przeciwników.

Po roku 1878 Fort Zachodni został zmodernizowany na baterię z tarasem artyleryjskim i podziemnymi kazamatami przekształcając się w fort redutowy przystosowany do nowych rodzajów broni obsługiwanych przez ok. 300 piechurów i artylerzystów. Powstały tu również magazyny broni i amunicji oraz montownie pocisków artyleryjskich Na początku XX wieku dobudowano na koronie  północnej wału ziemnego stanowiska dla baterii 4 dział nadbrzeżnych kalibru 150 mm, które wsparły dotychczasowe wyposażenie składające się m.in. z dział artyleryjskich, lekkich moździerzy i karabinów maszynowych.

Armata nadbrzeżna 201 mm Kruppa

W wyniku rozbudowy i wzmocnienia bojowego portu m.in. w baterie dział przeciwlotniczych 88 mm Twierdza Morska Świnoujście w czasie I wojny światowej stała się bazą marynarki cesarskiej, pomimo że nie stoczono żadnych walk na tym obszarze.

Po zakończeniu działań wojennych w wyniku wprowadzenia postanowień Traktatu Wersalskiego wszystkie forty Twierdzy Morskiej zostały częściowo rozbrojone, ponieważ traktat zabraniał posiadania przez Niemcy ciężkiej artylerii oraz zbyt dużych zapasów broni i amunicji. Po renegocjacji postanowień na mocy Układu Paryskiego Republika Weimarska mogła prowadzić prace fortyfikacyjne w ograniczonym zakresie co przyczyniło się do częściowego odzyskania dawnej świetności przez bałtyckie twierdze nadmorskie.

W samym Forcie Zachodnim zainstalowano na północnej koronie wału stanowiska dla czterech baterii dział nadbrzeżnych kalibru 150 mm, w które fortalicja była wcześniej już wyposażona oraz powróciła do niego szkolna bateria nadbrzeżna.

Przed wybuchem II wojny światowej wszystkie fortalicje zmodernizowano instalując na ich terenie systemy łączności i obserwacji, nowoczesną artylerię, punkty dowodzenia i radary. Dobudowano ciężką baterią nadbrzeżną w okolicy Świnoujścia, kompleksy bunkrów magazynowych, stanowiska cumownicze dla okrętów marynarki wojennej i duże koszary w wyniku czego obszar zabudowań obronnych stał się ważnym punktem strategicznym Rzeszy i największą bazą Krigsmarine na morzu bałtyckim..

Do sierpnia 1939 roku „Westbatterie” obsadzona personelem marynarki wojennej była jednostką szkoleniową przygotowującą oficerów i kanonierów dla niemieckiej artylerii nadbrzeżnej, następnie załogę fortalicji podporządkowano szkolno-bojowemu Oddziałowi Artylerii Morskiej.

Jednym z oficerów pełniących w tym czasie służbę w Forcie Zachodnim był Wilhelm Henningsen, którego w 1938 roku oddelegowano do utworzenia rekrutującej się z najlepszych oficerów oraz szkolonej do bezpośrednich działań wojennych kampanii piechoty morskiej. 

Fort najbardziej znany jest z udziału specjalnej kompanii piechoty morskiej wywodzącej się z  marynarzy fortalicji w ataku na składnicę na Westerplatte w pierwszym dniu II wojny światowej, w trakcie ostrzeliwania prowadzonego przez polskich obrońców zginął jej dowódca porucznik Wilhelm Henningsen. Pochowany został wraz z poległymi marynarzami ze swojej kampanii w Gdańsku Srebrzysku, a następnie obwołany przez propagandę niemiecką bohaterem wojennym. To na jego cześć w 1940 roku zmieniono nazwę Fortu Zachodniego na Baterię Nadbrzeżną Henningsen i do końca wojny funkcjonował on pod ta nazwą.

Port w Świnoujściu przez całą wojnę stanowił zaplecze dla marynarki wojennej prowadzącej działania zaczepne, tu zaopatrywano okręty, dokonywano ich napraw oraz szkolono personel.
Ponadto z uwagi na położenie zabudowań fortecznych w dalszej odległości od areny działań wojennych jedynym zagrożeniem były ataki lotnicze, dlatego też przeprowadzano tu liczne prace badawcze i doświadczalne z nowymi rodzajami broni, w tym z V2.

betonowy bunkier dowodzenia

Na zachodnim skrzydle Fortu wzniesiono w 1941 roku charakterystyczny, trzykondygnacyjny, betonowy bunkier dowodzenia zaopatrzony w dalmierz optyczny do kierowania ogniem osadzony na szczycie wieży wraz ze stanowiskami dział, pomieszczeniami technicznymi, socjalnymi łączności.

Po wojnie fort został zajęty przez marynarkę sowiecką, stacjonujący Rosjanie dobudowali na jego obu krańcach oraz w części centralnej trzy betonowe bunkry służące do obsługi armat nadbrzeżnych kalibru 127 mm. Po wyjściu wojsk radzieckich w znacznym stopniu zdewastowany Fort Zachodni został przekazany miastu w 1962 roku. W następnych latach fort ulegał systematycznemu niszczeniu w wyniku wykorzystywania go niezgodnego z przeznaczeniem jako magazynu warzyw i owoców PSS "Społem".

Fortu Zachodni dzisiaj. 

Od 2001 Fort Zachodni został wydzierżawiony i ocalony od zapomnienia a następnie po rewitalizacji zabudowań od 2004 roku udostępniony dla zwiedzających. Jako zabytek architektury militarnej fortyfikacja została przekształcona w obiekt muzealny świadczący o bogatych tradycjach obronnych twierdzy i miasta. Fort jest własnością członków Stowarzyszenia „Reduta” i znajduje się pod patronatem Towarzystwa Przyjaciół Fortu Zachodniego.

Możliwe jest zwiedzanie całego fortu jak i sali muzealnej.Na poszczególnych ekspozycjach oddających militarno-obronny charakter fortalicji można zobaczyć materialnym dowody historyczne tj. umundurowanie, broń oraz wyposażenie wszystkich stacjonujących tu wojsk od pruskiego, poprzez niemieckie po radzieckie.

Znajdziemy tu militaria z okresu jego budowy aż po eksponaty z niedalekiej przeszłości.W większości zostały one odnalezione na terenie samego fortu dając świadectwo historii garnizonu i fortyfikacji, część okazów muzealnych została przekazana przez Wojsko Polskie.

Dobrze zachowane mury fortu skłaniają do przejścia przez całe zabudowania fortalicji wyznaczonym w tym celu szlakiem, poczynając od fosy, wałów obronnych, wartowni, wieży kierowania, tarasu artyleryjskiego ze stanowiskami dla ciężkich dział a kończąc na podziemnych kazamatach z magazynami amunicyjnymi.
Dużym zainteresowaniem cieszą się nadal sprawne działa, a zwłaszcza armaty przeciwlotnicze, jak również miny morskie i torpedy. Zwiedzanie fortu pozwala na prześledzenia sztuki fortyfikowania i inżynierii wojskowej XIX i XX wieku.

W forcie możemy natknąć się na ich stałych mieszkańców tzn. jaskółki gnieżdżące się z zaułkach murów, kuny, zaskrońce a nawet lisy.

Nie możemy zapomnieć również o wejściu do opuszczonego bunkra dowodzenia,  w którym zachowane są nadal pozostałości po opisach poszczególnych sal w języku niemieckim. Wspinając się na najwyższą kondygnację zobaczymy pozostałości po obstalowanym tam dalmierzu a z balkonu zobaczymy panoramiczny widok na całe zabudowania obronne. Nam udało się zauważyć i sfotografować wygrzewającego się na słońcu lisa, którego uwieczniliśmy na zdjęciach.

W okresie letnim na terenie zabudowań obronnych organizowane są jarmarki staroci i kiermasze dla kolekcjonerów militariów.

Fort otwarty jest przez cały rok, mieści się na ul. Jachtowej blisko nabrzeża Świny.

Ceny biletów to odpowiednio dla dorosłych 8 zł i 5 zł dla dzieci do lat 14-tu.

Świnoujście - Zabytki na wyspie Wolin – Fort Gerharda czyli Fort Wschodni

O samym Forcie Wschodnim zwanym Fortem Gerharda i jego historii

Na wyspie Wolin w bliskiej odległości od latarni znajduje się jedna z trzech zachowanych budowli fortecznych tzw. Fort Wschodni czyli Gerharda. Łącznie z dwoma fortami po stronie Uznam (Zachodni i Anioła) oraz nieistniejącym już Fortem II poligonowym tworzył Twierdzę Morską Świnoujście (niem. Festung Swinemünde).

Spośród czterech pruskich zabudowań obronnych Fort Gerharda (niem. Ostbatterie) był najważniejszym obiektem strzegącym wejścia do portu w ujściu Świny oraz strategicznego szlaku żeglugowego do Szczecina.



Fort wzniesiony w latach 1848-1859 był parokrotnie przebudowywany i modernizowany. To rzadko już spotykane dzieło obronne otrzymało formę charakterystyczną dla nowo-pruskich poligonowych fortyfikacji nadbrzeżnych -  dwukondygnacyjnej owalnej reduty. Reduta posiadała trzy skrzydła, zwodzony pomost przez fosę wiodący do głównego wejścia, wewnętrzny dziedziniec i dwie wieże. Docelowo miała być wyposażona aż w 85 dział różnego typu.  

Z uwagi na swoją lokalizację oraz posiadane uzbrojenie fort był wystawiony na regularne, bezpośrednie ataki nieprzyjacielskiej floty.

Pruski żołnierz, z tyłu kaponiera 

Budynek główny

. 

Od 1863 roku był przyczółkiem Twierdzy Morskiej ponieważ teren chroniony znajdował się za szeroką fosą broniącą dostępu do murów i wałów ziemnych Fortu. 

Następnie w 1881 roku dodatkowo dobudowano trzy kaponiery czyli budowle ziemne postawione w poprzek fosy wykorzystywane do prowadzenia ostrzału wzdłuż rowu fortecznego oraz strzegące wyjścia z twierdzy. 
Skierowano działania obronne bardziej na północ włączając dawną baterię dział polowych w obszar samego fortu, a reduta po przebudowie z bloku koszarowo-bojowego przejęła funkcję zaplecza obwałowań ziemnych. 



Na dwóch krańcach fosy: południowym i północnym zbudowano 2 schrony strzeleckie połączone podziemnymi tunelami z dziedzińcem fortu. 

Potężna fortalicja obsadzona była przez piechurów i artylerzystów w sile batalionu ok. 300 ludzi, a na jej stanie uzbrojenia znajdowały się wówczas 4 armaty nadbrzeżne  Kruppa kalibru 210 mm, 7 armat kalibru 150 mm, artyleria polowa a w późniejszym okresie karabiny maszynowe. W późniejszym okresie na przełomie XIX i XX do fortyfikacji bastionowej doprowadzono łączność telegraficzną oraz kolej wąskotorową.

Fortyfikacja lądowa pełniła rolę pomocniczą niemieckiej marynarki wojennej w okresie od zakończenia I wojny światowej do końca II wojny światowej.  Następnie została przejęta przez sowietów aż do roku 1962, w którym Fort został przekazany pod zarząd miasta Świnoujście. Zaniedbany i częściowo zdewastowany przez parę następnych lat pełnił jedynie funkcję składowisk i magazynów.

Fort Wschodni dzisiaj i pochodzenie potocznej nazwy „Gerharda”

Fort przetrwał do naszych w bardzo dobrym stanie, utrzymuje się, że jest jednym z najlepiej zachowanych w naszej części Europy XIX-wiecznym obronnym fortem nadmorskim. Zawdzięcza to m.in. grupie pasjonatów historii, którzy wydzierżawili fortalicję i podjęli szereg prac mających na celu przywrócenie jego dawnej świetności. W efekcie tych działań doprowadzono do jego otwarcia i udostępnienia zwiedzającym w 2001 roku. Od tego czasu na terenie fortu ma swoją siedzibę Muzeum Obrony Wybrzeża. 

Gospodarzem Fortu jest grupa rekonstrukcyjna Towarzystwa Naukowego im. Karola Estreichera opiekującą się zabytkiem oraz zapewniająca dodatkowe atrakcje odwiedzającym go turystom.

Fortalicja początkowo funkcjonowała pod  nazwą Werk II, później z racji położenia na wschodnim brzegu Świny przemianowana na Ostbatterie, a po rewitalizacji została mu nadana przez fascynatów równoległa nazwa „Fortu Gerharda” na cześć pruskiego oficera, architekta, projektanta i wybitnego budowniczego fortyfikacji w XVIII wieku. Do jego dokonań można zaliczyć poza samą Twierdzą Morską m.in. rozbudowę Twierdzy Kłodzkiej oraz twierdz i umocnień w Szczecinie, Nysie i Kłodzku.

Od czerwca 2001 roku wieku Gerharda Corneliusa von Wallrave jest patronem nadbrzeżnego fortu wschodniego w Świnoujściu.

Obecnie na terenie fortyfikacji lądowej prowadzony jest szereg inicjatyw związanych z pełnioną  przez nią funkcją żywego muzeum.

Fort Gerharda można zwiedzać indywidualnie lub grupowo, w sezonie letnim turyści są zbierani i w odstępach 20-to minutowych rusza wraz z nimi przewodnik. Przed okresem wakacyjnym zwiedzanie odbywa się w oparciu o przekazywany plan sytuacyjny fortu.

W fortalicji spotkamy rezydującego tu na stałe ostatniego pruskiego komendanta Twierdzy Morskiej, sekundującego 34. historycznemu Pułkowi Fizylierów im. Królowej Szwecji Victorii, a po obiekcie oprowadzą nam pruscy żołdacy. 

Kazamaty

Przejdziemy kazamatami czyli schronami o ceglanym sklepieniu zabezpieczonymi od góry grubą warstwą ziemi i połączonymi z fortem podziemnymi tunelami, zwiedzimy magazyny amunicyjne, remizy artyleryjskie oraz stanowiska ogniowe. Wejdziemy do prochowni i stylowych koszar z czerwonej cegły, a jak będziemy uważni to na ścianach sławojek przeczytamy zachowane do dziś niepochlebne, a wręcz obraźliwe opinie żołnierzy na temat ich przełożonych – oficerów pruskich.

Popisowy wystrzał na pagórku

Obowiązkowo zostaniemy przeszkoleni i przemusztrowani zgodnie z  pruskim drylem, następnie pasowani na kadetów i w dowód uznania otrzymamy pamiątkowe certyfikaty.  Na koniec przewodnik w rynsztunku pruskiego oficera w hełmie i z szablą dokona wzorcowego, popisowego wystrzału z armaty ustawionej na niewielkim pagórku.

Wystrzał armatni

Ponadto w forcie uruchomiona jest także ekspozycja muzealna, do której można wejść w ramach wykupionego na wstępie biletu. Zobaczymy tu m.in. z niezwykle interesujące militaria, dużą ekspozycją broni oraz inne przedmioty służące dawnym armiom.

Na Forcie można rozpalić ognisko wykorzystując składowisku drewna na miejscu i upiec kiełbaski albo szaszłyki, możemy tez dostać żołnierską grochówkę. Pamiątki kupimy w biurze przepustek oraz w Muzeum.

Fort czynny jest od rana do samego zmroku.

Bilet wstępu kosztuje odpowiednio: normalny 12 zł i ulgowy 9 zł.

Prestiżowe wyróżnienie

Przedstawiciele Fortu z Martyna Wojciechowską
redaktor naczelną National Geographic Traveler 

W zeszłym roku tj. w 2012 Fort Gerharda został wyłoniony jako jeden z dwóch kandydatów z województwa zachodniopomorskiego do prestiżowej nagrody w II edycji plebiscytu „7 nowych cudów Polski” ogłoszonego przez popularny miesięcznik National Geographic Traveler.

Łącznie do konkursu były nominowane 32 obiekty z całej Polski. Celem plebiscytu było przypomnienie zapomnianych lub niedostatecznie poznanych zabytków naszego kraju oraz ich popularyzacja.

Fort Wschodni wygrał i tym samym stał się jednym z nowych cudów Polski ! 
Na Gali w październiku 2012 r. zostały wręczone  dyplomy ale prawdziwą nagrodą uzyskaną w tym konkursie była publikacja w przewodniku turystycznym wydawanym przez najpopularniejszy magazyn turystyczny na świecie. 

Świnoujście - Karsiborska Kępa – ostoja ptaków o randze europejskiej

Ptasi rezerwat

W niewielkiej odległości na północ od wyspy Karsibór położona jest niezamieszkana wyspa o nazwie Karsiborska Kępa (niem. Kaseburger Hutung). Od Karsiboru oddziela ją odnoga Świny Rzecki Nurt, a łączy z nią nasyp i sieć dróg komunikacyjnych.

Wprawdzie już w samym Świnoujściu każdej wiosny i jesieni od delty Świny i Zalewu Szczecińskiego po wybrzeże Bałtyku ponad głowami ciągną liczne klucze ptaków wędrownych ale swoją „mekkę” ptaki te znalazły dopiero na rozległych łąkach w objętym ochroną rezerwacie społecznym. Nie ma tu siedlisk ludzkich dzięki czemu ptaki odnajdują schronienie i tworzą siedliska. Dawniej na Karsiborkiej Kępie wypasano bydło i konie, w efekcie ukształtowały się tu podmokłe pastwiska szczególnie cenione przez ptaki. 

Batalion
źródło: wikipedia.org

I tak obszary podmokłe porastające trzciną i poprzecinane rowami melioracyjnymi zajmujące ok. 180 ha są miejscem lęgowym dla ptaków siewkowatych oraz dla wodniczki. Ponadto gnieździ się tutaj dużo gatunków ptaków, w tym znajdujących się pod ścisłym nadzorem z uwagi na ich wymierająca populację. Należą do nich rzadkie odmiany ptaków jak: orzeł bielik, myszołów, batalion, kania rdzawa, derkacz, kszyk, płaskonos, czarny bocian, krwawodziób czy błotniak łąkowy. Łącznie na tym terenie ma swój dom około 140 rzadkich gatunków ptaków, a do tego liczne gatunki przelatują tutaj wiosną i jesienią, bądź też wybierają wyspę na przezimowanie. 

Rezerwat w obrębie Wolińskiego Parku Narodowego został utworzony w 1993 roku i znajduje się w gestii Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.
Rezerwat przyjął nazwę wyspy czyli Karsiboska Kępa.
Bezpośrednią przyczyną i zarazem bodźcem do powołania rezerwatu były badania wykazujące skumulowane występowanie na tym terenie rzadkich ptaków chronionych. Rezerwat Karsiborska Kępa jest jednym z pierwszych rezerwatów o charakterze społecznym, w którym - w odróżnieniu od rezerwatów ścisłych zamkniętych - jest otwarty na działania i prace człowieka.

Jedyna drewniana wieża widokowa

Realizując swoje zadania statutowe OTOP aktywnie działa na rzecz wzrostu liczebności populacji wszystkich polskich dziko żyjących gatunków ptaków, ochrony przyrody i miejsc lęgowych. Celem tych szeroko zakrojonych działań jest zachowanie dziedzictwa przyrodniczego dla nas i przyszłych pokoleń.

Ponadto OTOP prowadzi w rezerwacie również czynną ochronę ptaków przy udziale hodowanych tu koników polskich. Koniki bowiem zgryzają młode pędy trzciny, zatrzymując jej ekspansywny rozwój umożliwiając tym samym utrzymywanie wzrostu niskiej roślinności stwarzającej dogodne warunki dla lęgów wodniczki.

Dlatego też m.in. Karsiborska Kępa może poszczycić się unikatową niespotykaną roślinnością solniskową, występują tu bowiem wśród halofitów: babka pierzasta - mająca tu jedyne stanowisko w Polsce, mlecznik nadmorski i świbka morska.

Rezerwat Karsiborska Kępa składa się z terenów należących do Towarzystwa o powierzchni 177,60 ha oraz dzierżawionych od Skarbu Państwa o powierzchni 19,92 ha. Łącznie obszar ostoi ptaków zajmuje ponad połowę areału samej wyspy Karsiborska Kępa. Do rezerwatu włączone są również kilkuhektarowe tereny sąsiadujących z Kępą od północy trzech wysp.

Po rezerwacie możemy poruszać się sami trzymając się wyznaczonych szlaków lub skorzystać z opieki przewodników i ornitologów przybliżających nam życie tamtejszego ptactwa. Trzeba jednak z uwagi na charakter terenu zaopatrzyć się w kalosze i lornetkę (w przypadku wykupienia opieki przewodnika otrzymany lornetkę obserwacyjną w ramach biletu). Ponadto umawiając się na wspólną ale odpłatną wycieczkę z ornitologiem  mamy dodatkowo zapewniony dostęp do teleskopu oraz do specjalnego ukrycia / schowka przeznaczonego do podpatrywania i fotografowania ptaków. Na pamiątkę zostaną nam także karty wstępu do rezerwatu.

Wodniczka
źródło: mateuszmatysiak.pl

Co do topografii terenu samego rezerwatu to jest on przecięty dwoma głównymi ścieżkami / szlakami. Po wybraniu drogi w lewo dotrzemy do wału i jedynej w okolicy drewnianej wieży obserwacyjnej. 

Stojąc na niej możemy zaobserwować np. polującego orła bielika czy myszołowa oraz krążące nad naszymi głowami inne drapieżniki takie jak błotniaki stawowe czy kanie. W okolicach wału natomiast będziemy wypatrywać cyraneczek i innych gatunków kaczek. 

Kierując się z kolei od rozwidlenia w prawo dojdziemy do terenów łąkowych z rowami gdzie - jak będziemy mieli szczęście - zobaczymy wodniczkę czyli największą tutejszą ptasią atrakcję - najrzadszego na kontynentalnej Europie wędrownego ptaka śpiewającego. Jak przeczytałam w materiałach informacyjnych obecnie w Polsce gniazduje aż 25% światowej populacji tych małych przedstawicieli trzciniaków.

Dojazd

Dojazd tak jak do Karsiboru czyli autobusem linii numer 5 kursującym w odstępach godzinnych od 6.30 do 21.00 z tym, że wysiadając przystanek przed pętlą. Dalej należy iść trasą autobusu dochodząc do dużego przydrożnego krzyża i przy nim skręcić w lewo w boczną drogę z niewielkim mostkiem, która nas doprowadzi już do wejścia do rezerwatu. 

Jadąc samochodem kierujemy się do przeprawy promowej Karsibór na wyspie Wolin, a następnie tuż przed wjazdem na terminal skręcamy na południe zgodnie z drogowskazem i dalej cały czas asfaltową drogą aż do niewielkiego parkingu, który znajduje się tuż u wrót rezerwatu.

Można dotrzeć tutaj również drogą wodną wykorzystując kajak lub przyjechać na rowerze przy czym szacunkowa odległość od dworca kolejowego po wolińskiej stronie Świnoujścia do miejsca docelowego to aż 13 km. 

Świnoujście - Przejazd tunelem ?

Wirtualna koncepcja wyglądu tunelu
źródło: skycrapercity.com

Miasto stara się od lat o budowę tunelu pod Świną. Tunel pozwoliłby na bezpieczne i szybkie przemieszczanie się pomiędzy dwoma rozgraniczonymi ze sobą częściami miasta na wyspach Uznam i Wolin. Przejazd tunelem rozwiązałby problem stałych kolejek na przeprawie promowej Warszów obsługiwanej przez promy Bielik.

O konieczności stałego połączenia miasta z resztą kraju świadczą m.in. kłopoty przy transporcie chorych czy dwukrotnie w kolejnych latach odcięcie Centrum miasta w okresie zimy. Tak na przykład w lutym roku 2012 przeprawy musiały zostać zamknięte z powodu zalegającej kry, a później w związku z dużą ilością lodu spływającego z Zalewu Szczecińskiego w kierunku morza.

Plany i koncepcje.

Przed II wojną światową Niemcy nie tylko sporządzili projekt tunelu pod Świną ale rozpoczęli już przygotowania samego placu budowy. Jednakże działania wojenne zaprzepaściły te szeroko zakrojone plany.

Pierwsza koncepcja na stałą przeprawę pomiędzy wyspami Uznam i Wolin w Świnoujściu powstała jeszcze za czasów PRL w 1972 r. Następnie w październiku 1973 ogłoszono ogólnopolski konkurs na opracowanie kolejnej koncepcji połączenia brzegów Świny. Wyniki konkursu ogłoszono w 1975 roku, gdzie spośród ośmiu zespołów najwyżej oceniono projekt zespołu Instytutu Dróg i Mostów Politechniki Warszawskiej, który z uwagi na piaszczyste podłoże zaproponował budowę tunelu metodą zatapianych elementów korzystniejszą i bezpieczniejszą od metody wiercenia.

Po wyborach w 1990, powrócono do koncepcji tunelu w celu uniezależnienia Świnoujścia od wąskiego gardła przeprawy promowej. W 1992 roku duńskie firmy sporządziły wstępne studium wykonalności.

Za poprzedniego rządu zaakceptowano koncepcję wybudowania tunelu łączącego miasto ze stałym lądem oraz inwestycję wpisano do unijnego programu Infrastruktura i Środowisko, natomiast obecny rząd odłożył inwestycję na przyszłość, po roku 2014.

Cztery warianty przebiegu tunelu
źródło: swinoujscie.pl

Prace przygotowawcze są już bardzo zaawansowane, wykonano niezbędne analizy i ekspertyzy uwzględniając cztery warianty przebiegu tunelu, przy wskazaniu, że optymalnym rozwiązaniem jest tzw. propozycja północna. Nie tylko uzyskano decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach w dniu 1 czerwca 2010 r., ale również został wykonany projekt przejścia pod Świną.

Tunel w Świnoujściu można by wykonać podobną techniką konstrukcyjną jaka jest wykorzystywana przy budowie tunelu pod dnem Martwej Wisły w Gdańsku.

Finansowanie.

Tunel w wariancie północnym; źródło: szczecin.gazeta.pl

W  chwili obecnej nie ma dostatecznych środków na sfinansowanie tej inwestycji szacowanej przy przyjęciu wariantu północnego na ogromną kwotę 1.300 mln zł. 

Władze Świnoujścia nie zdecydowały się na proponowaną wersję „przejściową” lub inaczej „plan minimum” czyli – na jednonitkowe połączenie tunelu za ok. 900 milionów.

Obecnie rozważana jest realizacja inwestycji w modelu tzw. hybrydowym tzn. wykorzystującym środki z Unii Europejskiej, środki budżetu Państwa oraz formułę Partnerstwa Publiczno-Prywatnego.

Świnoujście - Wyspa Karsibór - kościół NP NMP, pomnik lotników RAF i basen U-Bootów.

Historia powstania Wyspy Karsibór

Wyspa Karsibór jest jednocześnie trzecią pod względem wielkości wyspą w Polsce i jedną z trzech największych, na której leży Świnoujście. Wyspa przejęła nazwę od leżącej na tym terenie starej, pomorskiej wsi. Podobno źródłosłów nazwy wywodzi się z języka pomorskiego gdzie „karś” lub „karśniawy” oznacza „lewy”, co wraz z drugim członem „bór” obecnie można by  tłumaczyć jako „bór po lewej stronie”.

Do roku 1874 wieś Karsibór leżała na wysuniętym półwyspie wyspy Uznam. W wyniku działalności człowieka tj. przekopaniu południowo-wschodniego fragmentu wyspy Uznam w celu utworzenia Kanału Cesarskiego (obecnie Piastowskiego), półwysep został odcięty tworząc odrębną wyspę. Kanał wykopano w latach 1875 – 1880, co oznacza, że rok zakończenia jego budowy jest zarazem rokiem powstania wyspy Karsibór w obecnym jej kształcie.

Kanał Piastowski - źródło: Google Grafika

Kanał Piastowski dawny Cesarski

Kanał Cesarski (niem. Kaiserfahrt) jako trakt wodny miał ułatwić żeglugę oraz usprawnić transport pomiędzy Zalewem Szczecińskim (niem. Stettiner Haft lub Oderhaft) a Morzem Bałtyckim. Ten sztuczny zbiornik wodny o długości prawie 8 km skrócił drogę ze Świnoujścia do Szczecina. Powstanie kanału z pogłębionym torem wodnym przyczyniło się jednocześnie do upadku Świnoujścia jako znacznego portu handlowego i zwiększyło rangę Szczecina. Duże statki przestały zatrzymywać się w obsługującym tranzyt Świnoujściu, docierając bezpośrednio do portu szczecińskiego.

Kanał po II wojnie światowej w 1946 roku został przemianowany i  otrzymał nazwę Piastowskiego. W latach 50-tych XX wieku podjęto jedną z największych ówczesnych inwestycji hydrotechnicznych związaną z gruntowną przebudową południowego wylotu kanału. Kolejna modernizacja została zrealizowana w latach 2000-2004, obejmowała ona budowę nowych falochronów przy wyjściu z Kanału Piastowskiego na Zalew Szczeciński oraz wzmocnienie umocnień brzegowych. W kolejnych latach planowane są dalsze prace związane z pogłębieniem toru wodnego z obecnych 11 m do głębokości  technicznej 12,5 m, likwidacją przeszkód nawigacyjnych, budową nabrzeża technicznego, zmianami oznakowania nawigacyjnego oraz zainstalowaniem nowych oświetleń brzegowych.

Wyspa, osada i dzielnica Karsibór

Tablica powitalna - źródło: Google Grafika

Wyspa Karsibór usytuowana jest na południe od wyspy Wolin na Zalewie Szczecińskim. Leży w północnej części Zalewu, od północy i północnego-wschodu oblewa ją rzeka Świna w swoim starym korycie (między ramionami: Rzecki Nurt i Młyńska Toń), natomiast od południowego-zachodu wody Kanału Piastowskiego. Na wschód rozciąga się kraina 41 nie zamieszkanych wysp wstecznej delty Świny, z których do większych zaliczane są: Warne Kępy, Wielki Krzek i Karsiborska Kępa.

W 1946 roku niemiecką nazwę Kaseburg zastąpiono urzędowym rozporządzeniem - tak dla wyspy jak i osady - na Karsibór. Wcześniejsza nazwa osady to Karsibórz. Gromada Karsibór została włączona do Świnoujścia 31 grudnia 1959 roku, a w latach 1991–2004 współtworzył on jednostkę pomocniczą – Sołectwo Karsibór-Ognica. Obecnie wyspa należy do powiatu grodzkiego Świnoujście i stanowi jego dzielnicę. Karsibór na niewielkiej powierzchni około 14 km2 zamieszkuje około 1 tys. mieszkańców.

Na wyspie Uznam znajduje się centrum administracyjno-usługowe i dzielnica nadmorska, natomiast na wyspie Karsibór dominują pola uprawne na terenach równinnych oraz lasy o powierzchni ok. 4 km2 . Na tej malowniczej wyspie są doskonałe warunki zarówno do rozwoju agroturystyki, uprawiania wędkarstwa jak i sportów wodnych. Można tutaj wypożyczyć łódź lub motorówkę i wybrać się w rejs po rozlewisku Świny przy okazji podejmując próbę zdobycia okolicznych, bezludnych wysepek, w tym pokonania szlaku kajakowego "Wokół 44 Wysp" o łącznej długości 30 km. Będziemy obcować z niczym nieskrępowaną przyrodą a niesamowite wrażenia np. bliskiego spotkania z wypatrującymi ptakami pozostaną tylko nasze.

Dzisiaj dawna wieś to osada Karsibór o zabudowie ulicówki, ciągnącej się na długości 2 km. Częściowo jest ona zabudowana tylko po jednej stronie, natomiast w kierunku wschodnim pojawia się już zabudowa obustronna. W osadzie dominują budynki z drugiej połowy XIX i początków XX wieku, ale są też stare zabytkowe chaty kryte strzechą z końca XVIII wieku. Jedna z nich szachulcowa chata mieszcząca się na ul. Wierzbowej – z uwagi na ciekawy układ wnętrz oraz interesującą architekturę  - została wpisana do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego. Osada nad Mulnikiem i Kanałem Piastowskim pełni głównie funkcję rybacką i wypoczynkową na wyspie.

Ciekawe miejsca do zobaczenia na wyspie.

1.      Filialny Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z XV/XVI w. z wieżą z XVIII w.;

2.      Pomnik lotników RAF

3.      Basen U-bootów.

Filialny Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z XV/XVI w. z wieżą dobudowaną w XVIII wieku.

Zabytkowy, późnogotycki kościół, usytuowany jest na samym końcu wioski, na wschodnim jej skraju. Został wzniesiony na przełomie XV/XVI w miejscu wcześniejszej świątyni przy prastarym szlaku handlowym wokół Bałtyku, na rejonach historycznej przeprawy przez Świnę do Przystoru.

Historia kościoła

Karsibór w przeszłości był znaczącą osadą na półwyspie wyspy Uznam. W 1242 roku klasztor magdeburski cystersów zakupił od dwóch łużyckich szlachciców za kwotę dzisiaj wydawałoby bagatelną – 80 marek duże połacie ziemi tj. obszary kilku wsi, w tym Karsiboru wraz z polami uprawnymi, łąkami, lasami oraz akwenami wodnymi.  Trzydzieści trzy lata później cystersi założyli i zarządzali w Kaseburgu (dzisiejszy Karsibór) już dużym folwarkiem.

W wyniku reformacji w 1535 roku przejęty przez protestantów z majątku cystersów kościół, na początku XVII w. znacząco podupadł finansowo w wyniku wojny trzydziestoletniej. Aby podreperować uszczuplone wojną dochody parafii włączono do niej - przypisaną jako filię - wieś Westswine czyli dzisiejsze Świnoujście.

W czerwcu 1630 roku, w czasie „potopu” oddziały kawalerii szwedzkiej w trakcie przemarszu z Peenemünde w kierunku Szczecina wybrały najdogodniejszą drogę na przeprawę przez Świnę w okolicach osady Kaseburg. Wówczas to w lipcu w przykościelnej plebanii kwaterował i dowodził sztabem przez okres 5 dni szwedzki król  Gustaw II Adolf.

Po siedmiu latach marynarka szwedzka ponownie zakotwiczyła na Świnie. Efektem stacjonowania wojsk na tym terenie były podarowane kościołowi przez admirała Strusshjelma dzwon i naczynia liturgiczne.

W XVIII wieku mieszkaniec Karsiboru Dawid Kroening ustanowił legat na rzecz kościoła przekazując swój majątek przy zastrzeżeniu przeznaczenia części funduszy na rzecz pomocy biednym w osadzie. Przez lata powiększały się środki finansowe z zapisu testamentowego. W latach 1825-26 wydatkowano je na przebudowę kościoła oraz wzniesienie wieży w zachodniej jego części.

Po II wojnie światowej w 1946 roku kościół został wyświęcony i nadano mu wezwanie Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Architektura i wyposażenie kościoła

Kościół ma bardzo ciekawą architekturę trójkondygnacyjną na planie kwadratu. W pierwszej kondygnacji znajduje się kruchta z portalowym wejściem, druga jest łącznikiem z trzecią stanowiąc jej uskokowe przejście do górnej kondygnacji, natomiast w trzeciej umieszczony jest dzwon oraz tarcze zegarowe. Kondygnacje wydzielone są gzymsami, a dwuspadowy dach pokryty miedzianą blachą. Całość jest zwieńczona ostrosłupowym hełmem, na szczycie którego zobaczymy kule i koguta. Podczas renowacji kościoła w 1825 roku, przeprowadzonej ze środków z legatu zachowano oryginalne wyposażenie.  Do początku XX wieku w kościele znajdowały się jeszcze stare sprzęty, kazalnica, stalle oraz trochę drastyczne, „poglądowe” obrazy o treści biblijnej.

Po kradzieży w dokonanej w latach 90-tych XX wieku ołtarz z XVI w. został zrekonstruowany. W kruchcie znajduje się epitafium jednego z darczyńców kościoła, zmarłego w Karsiborze admirała szwedzkiego. Najbardziej charakterystycznym elementem wyposażenia kościoła jest znaczących rozmiarów kopia wotywnego modelu żaglowca „Kolumbia” z 1909 roku zgodnie z  pierwowzorem z 1668 roku.

Pomnik lotników RAF

Lancaster

Pomnik poświęcony angielskim lotnikom RAF wystawiony jest w miejscu ich zestrzelenia w dniu 16 kwietnia 1945 roku podczas dywanowego nalotu wojsk alianckich na obiekty portowe w Kaiserfahrt Kanal (obecnie Kanale Piastowskim). Celem ataku bombowego był cumujący na kanale ciężki krążownik niemiecki Lützow należący do zespołu bojowego okrętów Kriegsmarine. W trakcie nalotu spadł jeden z samolotów 617 brytyjskiego Dywizjonu RAF-u ”Dambusters” – bombowiec „Lancaster” Mk.I. 

Był to trzeci nalot na ten obiekt marynarki niemieckiej zakończony sukcesem, dwa pierwsze z uwagi na złe warunki meteorologiczne nie powiodły się. Krążownik został dwukrotnie trafiony, a raz bomba eksplodowała przy lewej jego burcie. Po odniesieniu dużych uszkodzeń krążownik stracił swoją pływalność i osiadł na dnie cesarskiego kanału.

Tablica informacyjna o nalocie bombowym
i zestrzeleniu  lotników RAF

Podczas hitlerowskiej obrony artylerii przeciwlotniczej Wehrmachtu zestrzelono jeden bombowiec, a dziewięć innych uległo uszkodzeniu.  Od kadłuba płonącego samolotu oderwało się skrzydło, a następnie podczas koziołkowania odpadł ogon maszyny. Natychmiastową śmierć poniosło sześcioro z siedmioosobowej załogi samolotu. Siódmy członek załogi – strzelec pokładowy - ratował się skokiem na spadochronie, został schwytany i ujęty do niewoli.

Po nalocie bombowym ciała członków załogi zostały pochowane przez Polaka przebywającego tam na robotach przymusowych. W obecności Brytyjskiej Komisji Wojskowej ekshumowano zwłoki w 1949 roku, a następnie przewieziono na cmentarz Brytyjskiej Wspólnoty Narodów w Cytadeli Poznańskiej.

Upamiętniający to wydarzenie pomnik znajduje się w południowej części karsiborkiego lasu, blisko dawnych koszar Szkolnego Dywizjonu Ścigaczy. 

Ten symboliczny grób angielskich lotników jest wyjątkowy pod względem formy ponieważ jest wykonany na bazie fragmentu skrzydła zestrzelonego bombowca Lancaster – lotki steru wysokości.  

Basen U-bootów

Pozostałości dawnego basenu portowego z czasów II wojny światowej znajdują się przed wsią Karsibór w sztucznej zatoczce Świny. Historia basenu sięga 1881 kiedy to w wyniku przekopania Kanału Cesarskiego powstała tu przystań promowa Uznam-Karsibór.

Marynarka niemiecka po przejęciu terenu w 1942 r. dokonała gruntownej modernizacji akwenu na potrzeby bazy dla okrętów szkolnych i pomocniczych. Po przebudowie, zmieniającej wejścia do basenu na usytuowane od strony Starej Świny, przystań dawała schronienie dla jednostek marynarki wojennej. 

Od 1944 roku aż do kwietnia 1945 roku była to stała baza uzbrojonych kutrów KFK z KFK-Schulflotille oraz kutrów torpedowych tzw. S-Bootów i miejsce postoju łodzi podwodnych (U-Bootów) 4 szkolnej flotylii Kriegsmarine ze Szczecina. Stacjonowały tu także mniejsze ścigacze i inne jednostki niemieckiej marynarki. 

U9  U-Boot

Jako zaplecze do roku 1944 wybudowano na wyspie Karsibór kompleks zabudowań koszarowych dla kadetów marynarki wojennej szkolących się na kutrach torpedowych i KFK. Baza wykorzystywała w celach szkoleniowych nabrzeża basenu przystosowane dla U-Bootów oraz drewniane pomosty na Starej Świnie. Jako port dla okrętów podwodnych basen służył dopiero w ostatnich miesiącach wojny. W samym 1945 roku cumowały na tym terenie promy artyleryjskie z 8 AF – Flotylle.

Po zakończeniu II wojny światowej do basenu zawijały statki wycieczkowe białej floty oraz barki rzeczne transportujące m.in. węgiel lub rudy żelaza z portu przeładunkowego w Świnoujściu.

Dzisiaj z opuszczonej betonowej konstrukcji i pomostów korzystają głównie wędkarze oraz kajakarze i żeglarze. Nieopodal basenu stoi jeszcze ruina dawnej hali warsztatowej obsługującej zawijające tu kiedyś okręty wojenne oraz zdewastowane budynki po byłych koszarach.

Dojazd

Do Karsiboru dostaniemy się korzystając z komunikacji miejskiej – autobus linii numer 5 ma tutaj swoją drugą pętlę (pierwsza przy dworcu PKP na wyspie Wolin). Jeżeli wybierzemy dojazd samochodem należy skręcić na południe tuż przed świnoujską przeprawą promową i dalej kierować się na nowy (oddany do użytku w 2012 roku) most, który prowadzi na wyspę.

Od 1880 roku po wybudowaniu kanału do 1966 roku jedynym możliwym łącznikiem wyspy Karsibór z innymi rejonami był prom liniowy, a później łańcuchowy. Jedyny most nad Starą Świną pod nazwą Piastowski oficjalnie został przekazany do eksploatacji z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego. Ponieważ przy długości ponad 370 m miał jezdnię o szerokości zaledwie 420 cm, obowiązywał na nim wyłącznie jednostronny ruch wahadłowy pojazdów regulowany za pomocą świateł.

Wjazd na nowy most

Przeprowadzona inwestycja o niebagatelnej wartości 41 mln zł w całości sfinansowana przez miasto obejmowała budowę nowego połączenia między wyspami Karsibór i Wolin, które zastąpiłoby stary most Piastowski, wraz z rozbiórką tego ostatniego. Postawiony w 2012 roku nowy most ma 407 m długości i już 9,3 m szerokości, dwupasmową jezdnię oraz chodnik dla pieszych. Rozważane jest pobieranie odpłatności za korzystanie z mostu w wysokości 10 zł.