Świnoujście - Zabytki na wyspie Uznam – Fort Anioła czyli Fort II

O samym Forcie Anioła i pochodzeniu jego nazwy.

Fort Anioła był jedną z czterech fortalicji stanowiących kręgosłup pruskiej Twierdzy Morskiej Świnoujście zbudowanej na zlecenie pruskiego króla Frederyka Wilhelma IV. Fort przeznaczony do obrony zachodniego kompleksu fortyfikacyjnego od strony lądu został wzniesiony jako punkt artyleryjsko – obserwacyjny dla piechoty. Wraz z Fortem Zachodnim tworzył umocnienia lewobrzeżnej Świny zabezpieczając zaplecze morskiej twierdzy. Posiadał stałe łącza z prawobrzeżną fortyfikacją tzw. Twierdzą Portową, która nie zachowała się do dnia dzisiejszego zniszczona po wybuchu i rozbiórce w latach 70-tych ubiegłego wieku w ramach prac związanych z rozbudową portu.

Fort ma charakterystyczną, najciekawszą ze wszystkich trzech zachowanych zabudowań obronnych konstrukcję architektonicznie nawiązującą do słynnego rzymskiego Mauzoleum Hadriana, czyli Zamku św. Anioła późniejszej siedziby papieskiej. Uroku budowli dodaje krenelaż czyli blanki niczym ze średniowiecznego zamku w postaci zwieńczenia murów i baszty tzw. zębami.

Został wzniesiony na planie pięcioboku jako wieżowy fort redutowy otoczony fosami oraz dwoma wałami ziemnymi z drogą wjazdową prowadzącą przez groblę i pomost zwodzony. 

Sama konstrukcja reduty składającej się z trzech kondygnacji zwieńczona była basztą obserwacyjną. Ponadto dodatkowe funkcje obronne spełniała ufortyfikowana, potężna brama wjazdowa otoczona wysokim murem z otworami strzelniczymi oraz podziemne remizy i schrony amunicyjne wkomponowane w wewnętrzne jego obwałowania.

Załogę fortu stanowiło ok. 100 żołnierzy pruskich. 

Bojowe właściwości fortalicji zapewniała artyleria lokowana na okalających wałach oraz w kazamatach, a w samej trzykondygnacyjnej budowli piechota z bronią ręczną stacjonująca na parterze oraz - na piętrach i tarasie wieży obserwacyjnej - lekka artyleria polowa. Bardzo ciekawy był sam sposób transportu armat wraz z amunicją na wyższe kondygnacje, odbywało się to przy użyciu wyciągarek linowych przez specjalnie do tego celu wydrążone i przystosowane owalne otwory w stropach.

Historia Fortu Anioła

Decyzję o budowie stałych fortyfikacji Twierdzy Morskiej podjęto już w 1846 roku ale realizacja projektu została wstrzymana na skutek duńskiej blokady portu Świnoujście. Prace rozpoczęto dwa lata później w 1848 roku przystępując do realizacji pierwszej fortyfikacji obronnej u ujścia Świny.

Zachodni warowny kompleks obronny miała tworzyć artyleryjska forteca nadbrzeżna (Fort Zachodni) położona w północnej części ujścia Świny oraz bardziej na południe zlokalizowana fortalicja przeznaczona dla piechoty lądowej tzw. Werk II czyli Fort Anioła.

Na plac budowy przybył wówczas sam król pruski a miasto uzyskało obsadę stałego garnizonu wojskowego. W trakcie prac budowlanych poczynając od 1854 roku aż do roku 1858 wzniesiono warowną, rotundową budowlę wyposażoną w dookoła umieszczone otwory strzelnicze dla lekkich dział i broni ręcznej oraz do 1863 roku otaczające ją wały o narysie pentagonalnym i podwójną fosę wodną. Następnie w forcie obsadzony został batalion II-go Regimentu Grenadierów.

W latach 1870-1880 fortalicja została wzbogacona o 3 kazamaty dla dział polowych, schron dla kanonierów oraz magazyn amunicyjny, a załogę stanowili piechurzy i artylerzyści w sile kompanii około 100 ludzi.

Pod koniec XIX wieku przed I wojną światową fortalicję zelektryfikowano, wyposażono w łączność telegraficzną i telefoniczną oraz doprowadzono do niej linię kolejki wąskotorowej łącząca obiekt  z innymi fortyfikacjami twierdzy. Dokonano jej przebudowy dodając dwa trawersy z remizami działowymi dla karabinu maszynowego i obserwacyjne. Obsługę Fortu pełnił w tym okresie 34 Regiment Piechoty. Fort zmienił też swoje przeznaczenie stając się punktem dowodzenia co skutkowało utratą jego dotychczasowej roli obronnej.

W okresie międzywojennym z racji przestarzałej konstrukcji i wyposażenia fortyfikacja pełniła funkcje zaplecza i pomocniczego obiektu koszarowego.

Niedługo przed wybuchem wojny przejęta przez niemiecką marynarkę została zmodernizowana i doposażona w urządzenia radarowe oraz nadbudowaną na baszcie stację radiolokacyjną, której fragmenty przetrwały do dnia dzisiejszego.  Przystosowany do pełnienia funkcji obserwacji powietrznej, obstalowany przez kompanie obserwacyjno-meldunkową fort stał się stanowiskiem dowodzenia obrony przeciwlotniczej miasta Świnoujście.  Na bazie doświadczeń I wojny światowej fortyfikacja została przystosowana również na wypadek ataku bronią chemiczną poprzez montaż pancernych okryw okiennych i gazoszczelnych drzwi.


W czasie II wojny światowej fort został unowocześniony w oparciu o najnowocześniejsze zdobycze cywilizacyjne takie jak centralne ogrzewanie czy łączność radiową.

Po  zakończeniu działań wojennych został przejęty przez wojska sowieckie spełniając rolę posterunku obserwacyjnego i punktu łączności z okrętami bałtyckiej Floty Radzieckiej.

 Z tego okresu w forcie zachowało się jeszcze wiele elementów wyposażenia radiostacji radzieckiej.

Najdłużej ze wszystkich fortów wykorzystywany przez armię radziecką został przekazany władzom miasta dopiero w 1992 roku.

Fort Anioła dzisiaj

Obecnie fort jest wydzierżawiony i udostępniony dla zwiedzających od 2004 roku. Ten wspaniały pomnik architektury spełnia ważną rolę przekaźnika wiedzy historycznej i kulturowej z trzech kolejnych okresów stacjonowania tu wojska pruskiego, niemieckiego i radzieckiego.

Odrestaurowany po renowacji przez Towarzystwo Miłośników Fortu Anioła w Świnoujściu jest zabytkiem historycznym ocalonym od zapomnienia i przywracanym sukcesywnie do dawnej świetności stając się widomym muzeum architektury militarnej i namacalną lekcją historii.

W forcie możemy się zapoznać z nieustannie wzbogacaną o kolejne zdobycze wystawą materiałów archiwalnych i eksponatów nawiązujących do dziejów twierdzy jak i samego portu Świnoujście.

Poza zwiedzaniem zabytkowych zabudowań i pomieszczeń oraz stałej wystawy prezentującej m.in. eksponaty związane z II wojną światową dodatkowo w forcie zobaczymy salę oręża wikingów, w której zrobimy sobie zdjęcie przebrani za groźnego Skandynawa oraz salę z wytworami ze szkła.

Ponadto można tu podziwiać wystawy fotografii, rzeźby i malarstwa współczesnego oraz uczestniczyć w odbywających się na jego terenie rozlicznych koncertach, wieczorach poezji oraz tańcach ognia wykonywanych przez grupy Aubrieta. Najciekawszy jednak wydarzeniem są organizowane tu pokazy walk rycerstwa średniowiecznego.

Dodatkowo fort oferuje też zajęcia na strzelnicy gdzie spróbujemy swoich sił w strzelaniu z łuku, broni pneumatycznej, procy, rzucając toporem lub młotem. Możemy również rozpalić ognisko lub rozstawić grill w blasku świec i rozkoszować się chwilą będąc w murach, które były świadkami ważnych zdarzeń historycznych. Wszystkie te atrakcje są jednak dodatkowo odpłatne.

Fort mieści się na ul. Jachtowej.

Świnoujście - Zabytki na wyspie Uznam – Fort Zachodni czyli Fort IV

Fort Zachodni


Zachodni Fort Artyleryjski (niem. Westbatterie) jest jednym z dwóch obok Fortu Anioła zlokalizowanych na wyspie Uznam dzieł fortecznych stanowiących trzon pruskiej Twierdzy Morskiej Świnoujście (niem. Festung Swinemünde). Usytuowana u ujścia Świny fortalicja przeznaczona była  do brony portu oraz szlaku żeglownego przed atakami floty nieprzyjacielskiej.

Wzniesiona w latach 1856-61 początkowo jako niewielka reduta artyleryjska, zmodernizowana i rozbudowana w latach 1878-87 do ciężkiej, otoczonej fosą nadbrzeżnej baterii wchodziła razem z Fortem Anioła w skład zachodniego kompleksu warownego.

Schleswig Holstein w 1939 roku

Fort jest ściśle powiązany z naszą niedawną historią, to właśnie stąd po krótkim postoju w dniu 24 sierpnia 1939 roku o godz. 11: 00 wyruszył złożyć wizytę na zaproszenie senatu Wolnego Miasta Gdańska pancernik "Schleswig Holstein" ostrzeliwując 1 września o godzinie 4:45 Westerplatte, a tym samych rozpoczynając wybuch II wojny światowej.

Historia Fortu Zachodniego tzw. Baterii Henningsen’a. 

wejście do Fortu

Geneza powstania fortu ma swój bezpośredni związek z przebiegiem wojny 30-letniej kiedy to dla osłony połączeń wodnych przed oddziałami szwedzkimi wzniesiono szańce strzegące ujścia Piany (Peenemünde) i Świny (Świnoujście). Po odbiciu terenów z rąk szwedzkich oraz przyjęciu postanowień traktatu sztokholmskiego z 1720 roku wojska pruskie przejęły obszary przy ujściu Odry do Bałtyku.

Następnie zgodnie z decyzją z 1846 roku o umocnieniu zabudowań obronnych do 1861 obok artyleryjskich baterii nadbrzeżnych powstały fortalicje. Od 1848 roku oficerem odpowiedzialnym za budowę twierdzy warownej był kapitan Eickstädt z Korpusu Inżynierów.

Twierdza Morska Świnoujście z czterema fortami

Na początku wybudowano fort tzw. Werk I o narysie lunety później przemianowany na Fort II, następnie rozpoczęto budowę w 1854 roku redutowej fortyfikacji obronnej dla piechoty – Fortu Anioła. Fort Zachodni był wznoszony równolegle z Fortem Wschodnim Gerharda (niem. Ostbatterie) od 1856 roku z przeznaczeniem dla artylerii nadbrzeżnej. 

Cztery ufortyfikowane zabudowania obronne: dwa nadmorskie oraz dwa obrony lądowej i dowodzenia wraz z systemem szańców dla piechoty oraz tzw. lunet tworzyły kompleks lądowych umocnień wokół ujścia Świny. Zgodnie z pruską nomenklaturą kompleks ten od 1863 roku określano mianem twierdzy morskiej III rangi tym samym zaliczając Świnoujście do samodzielnych jednostek obronnych. 

makieta Fortu Zachodniego

Fort Zachodni garnizonowy otoczony wspólną fosą z Fortem Anioła pełnił funkcję lewobrzeżnej artyleryjskiej twierdzy obronnej. Wzniesiony na planie kwadratu jako jednokondygnacyjna reduta, wzmocniony został wałem ziemnym oraz murowanymi skrzydłami.

Niedługo po ukończeniu budowy nadbrzeżna fortalicja zachodnia miała stawić czoła konfliktowi zbrojnemu z Danią.
Wtedy to w Świnoujściu stacjonował stały kontyngent wojska składający się z regimentów grenadierów i piechoty oraz baterii artyleryjskiej, a na wyposażeniu pruskiej załogi poza ciężkimi działami pojawiła się szybkostrzelna o dużym zasięgu ognia broń gwintowana.
Fort miał już wówczas połączenie telegraficzne z Berlinem. To tu ze świnoujskiego portu ówczesnej głównej bazy pruskiej floty na Bałtyku wypłynęły okręty wojenne by stoczyć wygraną bitwę morską z duńską flotą. Zarówno blokada portu przez duńską armadę w 1864 roku, jak i w 1870 roku przez flotyllę francuską nie przyniosły pożądanego efektu i żadnej z tych armii nie udało się wpłynąć do ufortyfikowanego portu Świnoujście, odpierającego skutecznie kolejne ataki okrętów przeciwników.

Po roku 1878 Fort Zachodni został zmodernizowany na baterię z tarasem artyleryjskim i podziemnymi kazamatami przekształcając się w fort redutowy przystosowany do nowych rodzajów broni obsługiwanych przez ok. 300 piechurów i artylerzystów. Powstały tu również magazyny broni i amunicji oraz montownie pocisków artyleryjskich Na początku XX wieku dobudowano na koronie  północnej wału ziemnego stanowiska dla baterii 4 dział nadbrzeżnych kalibru 150 mm, które wsparły dotychczasowe wyposażenie składające się m.in. z dział artyleryjskich, lekkich moździerzy i karabinów maszynowych.

Armata nadbrzeżna 201 mm Kruppa

W wyniku rozbudowy i wzmocnienia bojowego portu m.in. w baterie dział przeciwlotniczych 88 mm Twierdza Morska Świnoujście w czasie I wojny światowej stała się bazą marynarki cesarskiej, pomimo że nie stoczono żadnych walk na tym obszarze.

Po zakończeniu działań wojennych w wyniku wprowadzenia postanowień Traktatu Wersalskiego wszystkie forty Twierdzy Morskiej zostały częściowo rozbrojone, ponieważ traktat zabraniał posiadania przez Niemcy ciężkiej artylerii oraz zbyt dużych zapasów broni i amunicji. Po renegocjacji postanowień na mocy Układu Paryskiego Republika Weimarska mogła prowadzić prace fortyfikacyjne w ograniczonym zakresie co przyczyniło się do częściowego odzyskania dawnej świetności przez bałtyckie twierdze nadmorskie.

W samym Forcie Zachodnim zainstalowano na północnej koronie wału stanowiska dla czterech baterii dział nadbrzeżnych kalibru 150 mm, w które fortalicja była wcześniej już wyposażona oraz powróciła do niego szkolna bateria nadbrzeżna.

Przed wybuchem II wojny światowej wszystkie fortalicje zmodernizowano instalując na ich terenie systemy łączności i obserwacji, nowoczesną artylerię, punkty dowodzenia i radary. Dobudowano ciężką baterią nadbrzeżną w okolicy Świnoujścia, kompleksy bunkrów magazynowych, stanowiska cumownicze dla okrętów marynarki wojennej i duże koszary w wyniku czego obszar zabudowań obronnych stał się ważnym punktem strategicznym Rzeszy i największą bazą Krigsmarine na morzu bałtyckim..

Do sierpnia 1939 roku „Westbatterie” obsadzona personelem marynarki wojennej była jednostką szkoleniową przygotowującą oficerów i kanonierów dla niemieckiej artylerii nadbrzeżnej, następnie załogę fortalicji podporządkowano szkolno-bojowemu Oddziałowi Artylerii Morskiej.

Jednym z oficerów pełniących w tym czasie służbę w Forcie Zachodnim był Wilhelm Henningsen, którego w 1938 roku oddelegowano do utworzenia rekrutującej się z najlepszych oficerów oraz szkolonej do bezpośrednich działań wojennych kampanii piechoty morskiej. 

Fort najbardziej znany jest z udziału specjalnej kompanii piechoty morskiej wywodzącej się z  marynarzy fortalicji w ataku na składnicę na Westerplatte w pierwszym dniu II wojny światowej, w trakcie ostrzeliwania prowadzonego przez polskich obrońców zginął jej dowódca porucznik Wilhelm Henningsen. Pochowany został wraz z poległymi marynarzami ze swojej kampanii w Gdańsku Srebrzysku, a następnie obwołany przez propagandę niemiecką bohaterem wojennym. To na jego cześć w 1940 roku zmieniono nazwę Fortu Zachodniego na Baterię Nadbrzeżną Henningsen i do końca wojny funkcjonował on pod ta nazwą.

Port w Świnoujściu przez całą wojnę stanowił zaplecze dla marynarki wojennej prowadzącej działania zaczepne, tu zaopatrywano okręty, dokonywano ich napraw oraz szkolono personel.
Ponadto z uwagi na położenie zabudowań fortecznych w dalszej odległości od areny działań wojennych jedynym zagrożeniem były ataki lotnicze, dlatego też przeprowadzano tu liczne prace badawcze i doświadczalne z nowymi rodzajami broni, w tym z V2.

betonowy bunkier dowodzenia

Na zachodnim skrzydle Fortu wzniesiono w 1941 roku charakterystyczny, trzykondygnacyjny, betonowy bunkier dowodzenia zaopatrzony w dalmierz optyczny do kierowania ogniem osadzony na szczycie wieży wraz ze stanowiskami dział, pomieszczeniami technicznymi, socjalnymi łączności.

Po wojnie fort został zajęty przez marynarkę sowiecką, stacjonujący Rosjanie dobudowali na jego obu krańcach oraz w części centralnej trzy betonowe bunkry służące do obsługi armat nadbrzeżnych kalibru 127 mm. Po wyjściu wojsk radzieckich w znacznym stopniu zdewastowany Fort Zachodni został przekazany miastu w 1962 roku. W następnych latach fort ulegał systematycznemu niszczeniu w wyniku wykorzystywania go niezgodnego z przeznaczeniem jako magazynu warzyw i owoców PSS "Społem".

Fortu Zachodni dzisiaj. 

Od 2001 Fort Zachodni został wydzierżawiony i ocalony od zapomnienia a następnie po rewitalizacji zabudowań od 2004 roku udostępniony dla zwiedzających. Jako zabytek architektury militarnej fortyfikacja została przekształcona w obiekt muzealny świadczący o bogatych tradycjach obronnych twierdzy i miasta. Fort jest własnością członków Stowarzyszenia „Reduta” i znajduje się pod patronatem Towarzystwa Przyjaciół Fortu Zachodniego.

Możliwe jest zwiedzanie całego fortu jak i sali muzealnej.Na poszczególnych ekspozycjach oddających militarno-obronny charakter fortalicji można zobaczyć materialnym dowody historyczne tj. umundurowanie, broń oraz wyposażenie wszystkich stacjonujących tu wojsk od pruskiego, poprzez niemieckie po radzieckie.

Znajdziemy tu militaria z okresu jego budowy aż po eksponaty z niedalekiej przeszłości.W większości zostały one odnalezione na terenie samego fortu dając świadectwo historii garnizonu i fortyfikacji, część okazów muzealnych została przekazana przez Wojsko Polskie.

Dobrze zachowane mury fortu skłaniają do przejścia przez całe zabudowania fortalicji wyznaczonym w tym celu szlakiem, poczynając od fosy, wałów obronnych, wartowni, wieży kierowania, tarasu artyleryjskiego ze stanowiskami dla ciężkich dział a kończąc na podziemnych kazamatach z magazynami amunicyjnymi.
Dużym zainteresowaniem cieszą się nadal sprawne działa, a zwłaszcza armaty przeciwlotnicze, jak również miny morskie i torpedy. Zwiedzanie fortu pozwala na prześledzenia sztuki fortyfikowania i inżynierii wojskowej XIX i XX wieku.

W forcie możemy natknąć się na ich stałych mieszkańców tzn. jaskółki gnieżdżące się z zaułkach murów, kuny, zaskrońce a nawet lisy.

Nie możemy zapomnieć również o wejściu do opuszczonego bunkra dowodzenia,  w którym zachowane są nadal pozostałości po opisach poszczególnych sal w języku niemieckim. Wspinając się na najwyższą kondygnację zobaczymy pozostałości po obstalowanym tam dalmierzu a z balkonu zobaczymy panoramiczny widok na całe zabudowania obronne. Nam udało się zauważyć i sfotografować wygrzewającego się na słońcu lisa, którego uwieczniliśmy na zdjęciach.

W okresie letnim na terenie zabudowań obronnych organizowane są jarmarki staroci i kiermasze dla kolekcjonerów militariów.

Fort otwarty jest przez cały rok, mieści się na ul. Jachtowej blisko nabrzeża Świny.

Ceny biletów to odpowiednio dla dorosłych 8 zł i 5 zł dla dzieci do lat 14-tu.

Świnoujście - Zabytki na wyspie Wolin – Fort Gerharda czyli Fort Wschodni

O samym Forcie Wschodnim zwanym Fortem Gerharda i jego historii

Na wyspie Wolin w bliskiej odległości od latarni znajduje się jedna z trzech zachowanych budowli fortecznych tzw. Fort Wschodni czyli Gerharda. Łącznie z dwoma fortami po stronie Uznam (Zachodni i Anioła) oraz nieistniejącym już Fortem II poligonowym tworzył Twierdzę Morską Świnoujście (niem. Festung Swinemünde).

Spośród czterech pruskich zabudowań obronnych Fort Gerharda (niem. Ostbatterie) był najważniejszym obiektem strzegącym wejścia do portu w ujściu Świny oraz strategicznego szlaku żeglugowego do Szczecina.



Fort wzniesiony w latach 1848-1859 był parokrotnie przebudowywany i modernizowany. To rzadko już spotykane dzieło obronne otrzymało formę charakterystyczną dla nowo-pruskich poligonowych fortyfikacji nadbrzeżnych -  dwukondygnacyjnej owalnej reduty. Reduta posiadała trzy skrzydła, zwodzony pomost przez fosę wiodący do głównego wejścia, wewnętrzny dziedziniec i dwie wieże. Docelowo miała być wyposażona aż w 85 dział różnego typu.  

Z uwagi na swoją lokalizację oraz posiadane uzbrojenie fort był wystawiony na regularne, bezpośrednie ataki nieprzyjacielskiej floty.

Pruski żołnierz, z tyłu kaponiera 

Budynek główny

. 

Od 1863 roku był przyczółkiem Twierdzy Morskiej ponieważ teren chroniony znajdował się za szeroką fosą broniącą dostępu do murów i wałów ziemnych Fortu. 

Następnie w 1881 roku dodatkowo dobudowano trzy kaponiery czyli budowle ziemne postawione w poprzek fosy wykorzystywane do prowadzenia ostrzału wzdłuż rowu fortecznego oraz strzegące wyjścia z twierdzy. 
Skierowano działania obronne bardziej na północ włączając dawną baterię dział polowych w obszar samego fortu, a reduta po przebudowie z bloku koszarowo-bojowego przejęła funkcję zaplecza obwałowań ziemnych. 



Na dwóch krańcach fosy: południowym i północnym zbudowano 2 schrony strzeleckie połączone podziemnymi tunelami z dziedzińcem fortu. 

Potężna fortalicja obsadzona była przez piechurów i artylerzystów w sile batalionu ok. 300 ludzi, a na jej stanie uzbrojenia znajdowały się wówczas 4 armaty nadbrzeżne  Kruppa kalibru 210 mm, 7 armat kalibru 150 mm, artyleria polowa a w późniejszym okresie karabiny maszynowe. W późniejszym okresie na przełomie XIX i XX do fortyfikacji bastionowej doprowadzono łączność telegraficzną oraz kolej wąskotorową.

Fortyfikacja lądowa pełniła rolę pomocniczą niemieckiej marynarki wojennej w okresie od zakończenia I wojny światowej do końca II wojny światowej.  Następnie została przejęta przez sowietów aż do roku 1962, w którym Fort został przekazany pod zarząd miasta Świnoujście. Zaniedbany i częściowo zdewastowany przez parę następnych lat pełnił jedynie funkcję składowisk i magazynów.

Fort Wschodni dzisiaj i pochodzenie potocznej nazwy „Gerharda”

Fort przetrwał do naszych w bardzo dobrym stanie, utrzymuje się, że jest jednym z najlepiej zachowanych w naszej części Europy XIX-wiecznym obronnym fortem nadmorskim. Zawdzięcza to m.in. grupie pasjonatów historii, którzy wydzierżawili fortalicję i podjęli szereg prac mających na celu przywrócenie jego dawnej świetności. W efekcie tych działań doprowadzono do jego otwarcia i udostępnienia zwiedzającym w 2001 roku. Od tego czasu na terenie fortu ma swoją siedzibę Muzeum Obrony Wybrzeża. 

Gospodarzem Fortu jest grupa rekonstrukcyjna Towarzystwa Naukowego im. Karola Estreichera opiekującą się zabytkiem oraz zapewniająca dodatkowe atrakcje odwiedzającym go turystom.

Fortalicja początkowo funkcjonowała pod  nazwą Werk II, później z racji położenia na wschodnim brzegu Świny przemianowana na Ostbatterie, a po rewitalizacji została mu nadana przez fascynatów równoległa nazwa „Fortu Gerharda” na cześć pruskiego oficera, architekta, projektanta i wybitnego budowniczego fortyfikacji w XVIII wieku. Do jego dokonań można zaliczyć poza samą Twierdzą Morską m.in. rozbudowę Twierdzy Kłodzkiej oraz twierdz i umocnień w Szczecinie, Nysie i Kłodzku.

Od czerwca 2001 roku wieku Gerharda Corneliusa von Wallrave jest patronem nadbrzeżnego fortu wschodniego w Świnoujściu.

Obecnie na terenie fortyfikacji lądowej prowadzony jest szereg inicjatyw związanych z pełnioną  przez nią funkcją żywego muzeum.

Fort Gerharda można zwiedzać indywidualnie lub grupowo, w sezonie letnim turyści są zbierani i w odstępach 20-to minutowych rusza wraz z nimi przewodnik. Przed okresem wakacyjnym zwiedzanie odbywa się w oparciu o przekazywany plan sytuacyjny fortu.

W fortalicji spotkamy rezydującego tu na stałe ostatniego pruskiego komendanta Twierdzy Morskiej, sekundującego 34. historycznemu Pułkowi Fizylierów im. Królowej Szwecji Victorii, a po obiekcie oprowadzą nam pruscy żołdacy. 

Kazamaty

Przejdziemy kazamatami czyli schronami o ceglanym sklepieniu zabezpieczonymi od góry grubą warstwą ziemi i połączonymi z fortem podziemnymi tunelami, zwiedzimy magazyny amunicyjne, remizy artyleryjskie oraz stanowiska ogniowe. Wejdziemy do prochowni i stylowych koszar z czerwonej cegły, a jak będziemy uważni to na ścianach sławojek przeczytamy zachowane do dziś niepochlebne, a wręcz obraźliwe opinie żołnierzy na temat ich przełożonych – oficerów pruskich.

Popisowy wystrzał na pagórku

Obowiązkowo zostaniemy przeszkoleni i przemusztrowani zgodnie z  pruskim drylem, następnie pasowani na kadetów i w dowód uznania otrzymamy pamiątkowe certyfikaty.  Na koniec przewodnik w rynsztunku pruskiego oficera w hełmie i z szablą dokona wzorcowego, popisowego wystrzału z armaty ustawionej na niewielkim pagórku.

Wystrzał armatni

Ponadto w forcie uruchomiona jest także ekspozycja muzealna, do której można wejść w ramach wykupionego na wstępie biletu. Zobaczymy tu m.in. z niezwykle interesujące militaria, dużą ekspozycją broni oraz inne przedmioty służące dawnym armiom.

Na Forcie można rozpalić ognisko wykorzystując składowisku drewna na miejscu i upiec kiełbaski albo szaszłyki, możemy tez dostać żołnierską grochówkę. Pamiątki kupimy w biurze przepustek oraz w Muzeum.

Fort czynny jest od rana do samego zmroku.

Bilet wstępu kosztuje odpowiednio: normalny 12 zł i ulgowy 9 zł.

Prestiżowe wyróżnienie

Przedstawiciele Fortu z Martyna Wojciechowską
redaktor naczelną National Geographic Traveler 

W zeszłym roku tj. w 2012 Fort Gerharda został wyłoniony jako jeden z dwóch kandydatów z województwa zachodniopomorskiego do prestiżowej nagrody w II edycji plebiscytu „7 nowych cudów Polski” ogłoszonego przez popularny miesięcznik National Geographic Traveler.

Łącznie do konkursu były nominowane 32 obiekty z całej Polski. Celem plebiscytu było przypomnienie zapomnianych lub niedostatecznie poznanych zabytków naszego kraju oraz ich popularyzacja.

Fort Wschodni wygrał i tym samym stał się jednym z nowych cudów Polski ! 
Na Gali w październiku 2012 r. zostały wręczone  dyplomy ale prawdziwą nagrodą uzyskaną w tym konkursie była publikacja w przewodniku turystycznym wydawanym przez najpopularniejszy magazyn turystyczny na świecie.